Web Hosting by Netfirms | Free Domain Names by Netfirms

Bu çalışmanın amacı yüksek öğretim kurumlarının iş dünyası ve toplumla buluşmasında çok önemli işlevleri olan döner sermaye işletmeleri hakkında ilgili taraflara bu konudaki tüzel düzenlemelere ilişkin genel nitelikli bilgi vermektir.

Yüksek Öğrenim Kanunu’nun Üniversitelerin Uygulama Alanına Yardımı başlıklı 37.maddesinde Yükseköğretim kurumları dışındaki kuruluş veya kişilerce, üniversite içinde veya hizmetin gerektirdiği yerde, üniversiteler ve bağlı birimlerden istenecek, bilimsel görüş, proje, araştırma ve benzeri hizmetler ile üniversitede ve üniversiteye bağlı kurumlarda, hasta muayene ve tedavisi ve bunlarla ilgili tahliller ve araştırmalar üniversite yönetim kurulunca kabul edilecek esaslara bağlı olmak üzere yapılabilir. Bu hususta alınacak ücretler ilgili yükseköğretim kurumunun veya buna bağlı birimin döner sermayesine gelir kaydedilir. 38.maddesinde ise, Öğretim elemanları; ilgili kurumlar ile kendisinin isteği, üniversite yönetim kurulunun uygun görmesi ve rektörün onayı ile ihtiyaç duyulan konularda özlük işlemleri kendi kurumlarınca yürütülmek kaydıyla, bakanlıklarda, Silahlı Kuvvetler ile Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu, Adli Tıp Kurumu, Türkiye Atom Enerjisi Kurumu ve Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı kamu kuruluşları ve kamu yararına çalışan kuruluşlar' veya gerçek kişiler tarafından kurulan vakıflar ile kanunla kurulmuş sosyal güvenlik kurumları ile kamuya yararlı dernekler ve bunların iştiraklerinde, araştırma-geliştirme kurumları ve diğer kamu kuruluşlarında geçici olarak görevlendirilebilirler. Bu şekilde görevlendirilenler (Adli Tıp Kurumu ile vakıflarca kurulmuş hastaneler, sağlık merkezleri, sağlık ocakları ve gezici sağlık araçları hariç) döner sermayeden yararlanamazlar. Ancak ilgili bulunduğu Yükseköğretim kurumlarındaki aylık ve diğer ödemeler ile öteki hakları devam eder. Yükseköğretim Kurulunun isteği ve ilgili kamu kuruluşunun onayı ile yükseköğretim kurumları veya birimleri, ilgili adli mercilerin talebi ile adli tıp mevzuatı çerçevesinde adli tıp olaylarında ve diğer adli konularda resmi bilirkişi olarak görevlendirilebilirler. Bu madde uyarınca görevlendirilen öğretim elemanları, kendi kurumlarından alacakları aylık ve ödeneklerin yanısıra, görevlendirildikleri kurumda, yürüttükleri görev için birinci derecenin dördüncü kademesinde bulunan bir Genel Müdürün aylık ve ek gösterge rakamlarının memur aylık katsayısı ile çarpımı sonucu bulunan tutarı geçmemek üzere ilgili Bakan tarafından tespit edilecek miktarı net olarak ikinci görev aylığı şeklinde ayrıca alırlar. Bunlar görevlendirildikleri kurumlarca kendilerine bu suretle yapılan ödemeleri döner sermayelere yatırmak zorunda değildirler. Bunlara görev yapacakları kurumca bu ödeme dışında başkaca bir ödeme yapılmaz.hükmü; Yurt İçinde ve Yurt Dışında Görevlendirme başlıklı 39. maddesinde; Öğretim elemanlarının kurumlarından yolluk almaksızın yurt içinde ve dışında kongre, konferans, seminer ve benzeri bilimsel toplantılarla, bilim ve meslekleri ile ilgili diğer toplantılara katılmalarına, araştırma ve inceleme gezileri yapmalarına, araştırma ve incelemenin gerektirdiği yerde bulunmalarına, bir haftaya kadar dekan, enstitü ve yüksekokul müdürleri, onbeş güne kadar rektörler izin verebilirler. Bu şekilde onbeş günü aşan veya yolluk verilmesini gerektiren veya araştırma ve incelemenin gerektirdiği masrafların üniversite ile buna bağlı birimlerin bütçesinden veya döner sermaye gelirlerinden ödenmesi icabeden durumlarda, ilgili yönetim kurulunun kararı ve rektör' ün onayı gereklidir. Öğretim elemanları birinci fıkrada ve bu kanunun 33’ üncü maddesinde sayılan yurt dışına gönderilme halleri dışında mesleklerine ait hizmetlerde yetiştirilmek, eğitilmek, bilgilerini artırmak veya staj yapmak için Yükseköğretim Kurulunun teklifi üzerine Bakanlar Kurulunca üniversiteler itibariyle bir yılı geçmeyecek şekilde her yıl belirlenecek kontenjan ve süreler dahilinde yurt dışına gönderilebilecekleri gibi aynı amaçlarla dış burslara dayanılarak da gönderilebilirler. Belirlenen kontenjanların üniversiteye bağlı birimler arasında dağıtımı üniversite yönetim kurulunun kararı ve rektörün onayı, gönderilme ise ilgili yönetim kurulunun kararı ve rektörün onayı ile olur. Zorunlu hallerde yurt dışında kalma süresi ilgili yönetim kurulunun kararı ve rektörün onayı ile yarısına kadar uzatılabilir. Bunlar hak ve yükümlülükleri bakımından 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa göre aynı amaçla yurt dışına gönderilenlerin tabi oldukları hükümlere tabi olurlar-Ancak bunlara yapılacak ödemenin miktarı Devlet memurlarına yapılacak ödemeyi geçmemek üzere üniversite yönetim kurulunca daha düşük olarak tespit edilebilir-Öğretim elemanlarından kendilerine yurt dışı kuruluşlarınca burs veya ücret sağlananlar, görev yapacakları sürece yükseköğretim kuruluşunun belirleyeceği esaslara göre üniversite yönetim kurulunun kararı ile aylıklı veya aylıksız izinli de sayılabilirler. Gerek birinci fıkraya göre geçici görev yolluğu verilmek suretiyle yurt içinde ve yurt dışında bir yere gönderilenler olsun gerekse ikinci fıkraya göre gidiş-dönüş yol yevmiyesi ile gideri ödenmek suretiyle yurt dışına gönderilenler olsun, bunlara verilecek yolluk, emsali Devlet memuruna verilen yolluğun aynı olmak üzere genel hükümler çerçevesinde tespit edilir. Geçici görev yolluğu Yükseköğretim kurumu hesabına gönderilenlere kurum bütçesinden üniversite dışındaki kurum hesabına gönderilenlere ise ilgili kurumun bütçesinden ödenir.

Bu ekonomik birimlerin yüksek öğrenim kurumlarında bilimsel araştırmalarla geliştirilen bilgi ve teknolojinin toplumun yararına ve kullanımına sunulması, ticari kuruluşların verimlilik, kalite ve topluma katkılarının, dolaylı olarak da toplumun gönencinin artmasında, yüksek öğrenim kuruluşlarına katma bütçe dışında fon sağlanması gibi önemli işlevleri vardır.

1. Bu işletmelerde yapılacak iş ve hizmetler ile üretilen malların satışı karşılığında sağlanan gelirler,
2. Bağış ve yardımlar,
3. Sair gelirler olarak sayılmış;

Her eğitim-öğretim, araştırma veya uygulama birimi veya bölümü ile ilgili öğretim elemanlarının katkısı ile toplanan döner sermaye gelirlerinin en az yüzde otuzu o kuruluş veya birimin araç, gereç, onarım, araştırma ve diğer ihtiyaçlarına, kalan kısmı ise üniversite yönetim kurulunca belirlenecek oranlar çerçevesinde üniversitenin araştırma fonuna, geri kalan gelirler döner sermayeye katkısı olan öğretim elemanları ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa tabi personel arasında paylaştırılır. Öğretim üyeleri ile Üniversitelerarası Kurulca önerilen ve Yükseköğretim Kurulunca kabul edilen teknik ve sanatla ilgili birimlerde görevli öğretim elemanlarına döner sermayeden bir yılda ayrılacak payın toplamı, bunların bir yılda alacakları aylık (ek gösterge dahil), yan ödeme, ödenek ve her türlü tazminat toplamının iki katını, diğer öğretim elemanları için bir katını, 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa tabi personel için de % 50’sini geçemez.

Şu kadar ki öğretim üyelerinin mesai saati dışında döner sermayeye yaptıkları katkılarından dolayı alacakları pay iki kat kıyaslamasında nazara alınmaz ifadesi ile açıklanmıştır. Yüksek öğrenim kuruluşları döner sermaye işletmelerinin ilgili yönetmeliğin Yönetim başlıklı 10.maddesine göre yönetilmesi gereklidir. Bu kuruşların örgüt yapısı ise ,aynı yönetmeliğin Örgüt başlıklı 11.maddesinde “Döner Sermaye işletmelerinin hizmetleri, yönetim kurulu, ita amiri, işletme müdürü, tahakkuk memuru, veznedar, ayniyat memuru, ambar memuru, memurlar ve işçiler tarafından, saymanlık hizmetleri ise Maliye Bakanlığınca kurulan döner sermaye saymanlıklarınca yürütülür “biçiminde açıklanmıştır.

Yönetmeliğin 12.maddesinde İşletme Müdürü’nün ; 14. maddesinde Tahakkuk Memuru’nun 16,17. ve 18. maddelerinde Sayman’ın görev ve sorumlulukları tanımlanmıştır. 13. maddede tahakkuk memurluğunun İşletme Müdürü tarafından yürütüleceği 19. Maddede ita amirliği ile saymanlık; tahakkuk memurluğu ile saymanlık görevlerinin bir kişide birleştirilemeyeceği hükmü yer almaktadır. 21,22 ve 23. maddelerde Veznedar’ın görev ve sorumlulukları ve vezne işlemleri ; 25 ve 26 maddelerde Ayniyat Memuru’nun görev ve sorumlulukları 27,28 ve 29. maddelerinde Ambar Memuru’nun görevleri ile ambar sayımı açıklanmaktadır. 34. maddede muhasebe sistemi ilgili düzenlemeye değinilmekte; 35. maddede hesap dönemi 36. maddede bütçe ve uygulaması ile ilgili bilgiler yer almakta Mali Denetim başlıklı 37. maddede ise döner sermaye işletmelerinin her zaman Maliye Bakanlığı’nca denetlenebileceği hükmü yer almaktadır.

Kurumlar Vergisi Kanunu’nun Muaflık ve İstisnalar başlıklı ikinci bölümünün Muaflıklar başlıklı 7.maddesinin 3. ve 4 bendleri hükümleri gereğince yüksek öğrenim kurumları döner sermaye işletmeleri kurumlar vergisinden muaf tutulmuşlardır.

Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 17. maddesinin Kültür ve Eğitim Amaçlı İstisnalar başlıklı 1.bendi Genel ve katma bütçeli daireler, il özel idareleri, belediyeler, köyler, bunların teşkil ettikleri birlikler, üniversiteler, döner sermayeli kuruluşlar, kanunla kurulan kamu kurum ve kuruluşları, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, siyasî partiler ve sendikalar, kanunla kurulan veya tüzel kişiliği haiz emekli ve yardım sandıkları, kamu menfaatine yararlı dernekler, tarımsal amaçlı kooperatifler ve Bakanlar Kurulu’nca vergi muafiyeti tanınan vakıfların:

b) Tiyatro, konser salonu, kütüphane, sergi, okuma ve konferans salonları ile spor tesisleri işletmek veya yönetmek suretiyle ifa ettikleri kültür ve eğitim faaliyetlerine ilişkin teslim ve hizmetleri,

a) Yukarıda sayılan kurum ve kuruluşların hastane, nekahathane, klinik, dispanser, prevantoryum, sanatoryum, kan bankası ve organ nakline mahsus bankalar, anıtlar, botanik ve zooloji bahçeleri, parklar ile veteriner, bakteriyoloji, seroloji ve distofajin laboratuvarları gibi kuruluşlar, öğrenci veya yetiştirme yurtları, yaşlı ve sakat bakım ve huzurevleri, parasız fukara aşevleri, düşkün evleri ve yetimhaneleri işletmek veya yönetmek suretiyle ifa ettikleri kuruluş amaçlarına uygun teslim ve hizmetlerinin

b)Kanunların gösterdiği gerek üzerine bedelsiz olarak yapılan mal teslimi ve hizmet ifaları ile yukarıda sayılan kurum ve kuruluşlara bedelsiz

Yüksek öğrenim kurumlarının döner sermaye işletmeleri yukarıda belirtildiği üzere kurumlar vergisinden muaftır. Bu nedenle bu kuruluşlarca düzenlenen fatura vb belgeler özel gider indirimi için geçerli tevsik edici belge niteliği taşımamaktadır.(*)(Cenk s.13)

Döner sermaye işletmelerinin muhasebe sistemleri 13 Haziran 1999 tarih 23724 sayılı Resmi Gazete’de Maliye Bakanlığı’nca yayınlanan Döner Sermayeli İşletmeler Muhasebe Yönetmeliği ile belirlenmiştir.

Bu yönetmelik ile muhasebenin temel kavramları (Döner Sermayeli ..md.4), bu kuruşlarca düzenlenmesi gerekli finansal tablolar (Döner...Md.6), tek düzen hesap çerçevesi (Döner...Md.7) ve hesap planı (Döner...Md.7) ,döner sermaye işletmelerinin kapsamına giren işlemlerin gerçekleştirilme ve kayıt kuralları; bu işlemlerle ilgili düzenlenecek belgeler (Döner..Md.9), kayıt ortamları (Döner ...Md.12), kayıt düzeni (Döner..Md.13,14) ile döner sermaye saymanlıklarınca tutulacak diğer defter ve belgeler (Döner..Md.17 ), deftardarlık muhasebe müdürlükleri ve mal müdürlüklerince yapılacak işlemler ayrıntılı olarak açıklanmaktadır. Bu yönetmelik yayınlandığı Resmi Gazete’nin 245 sayfasını kapsamaktadır.

Yüksek öğrenim kurumları döner sermaye işletmelerine ilişkin hukuksal düzenlemeler istisnai konular hariç yeterince açıktır. Ancak Maliye Bakanlığı’nın özellikle gelirler ile ilgili düzenlenecek belgelerle, örneğin öğrenciye katma değer vergisine tabi olmayan ders kitabı satılırken hangi belgenin düzenleneceği ; yazar kasa fişi , perakende satış belgesi, ya da sayman mutemedi alındısı; konusunda bir açıklama getirmesi gereklidir.

Ortaya çıkan sorunlardan bir bölümü hesap sisteminin yönetimine ilişkindir. Örneğin vergi daireleri katma değer vergisinin beyan ve tahakkukunda kurum yetkilisi olarak işletme müdürünü görmektedir. Buna karşın ilgili yönetmeliğe göre işletmenin muhasebe işlemlerinin yürütülmesi saymanın sorumluluğundadır. Halbuki bu vergi ile ilgili beyanın muhasebe sisteminden elde edilen veriler olmaksızın yapılamayacağı açıktır. Bu konu ile ilgili diğer bir sorun tahakkuk eden verginin ödenmesi ile ilgilidir. İlgili çerçeve yönetmeliği aynı döner sermaye işletmesi bünyesinde etkinliklerini sürdüren yüksek öğrenim kurumu birimlerinin gelir ve giderlerinin ayrı ayrı izlenmesi yönündedir. Ayrıca yüksek öğrenim kurumunun asıl ita amiri olan rektörler, iş akışını hızlandırmak amacı ile bu yetkilerini dekan ve/veya müdürlere, başhekimlere göçerebilmektedirler. Katma değer vergisinin işletme açısından temelde gelir veya gider öğesi olmadığı açıktır. Ayrıca bazı birimlerin indirilebilir vergileri çoğunlukla hesaplanan vergiden fazla olmakta ve ödenecek vergi tahakkuku olmamaktadır. Ya da birleştirilmiş işletmenin tahakkuk eden ödenecek katma değer vergisinin hangi birim veya birimler bütçesinden ve hangi ita amirince onanarak ödeneceğidir. Akılcı olarak ödenecek verginin kıyas yoluyla dağıtımıdır. Onaylayacak ita amiri sorunu yine düşündürücüdür. Bakanlığın bu konuda da bir açıklama getirmesi kanımızca yararlıdır.

Gerek yasa ve gerekse yönetmelik hükümlerine göre yüksek öğrenim kurum birimlerinin kar amaçlı kuruluşlarla işbirliği yaparak sertifika vb .kurs programları düzenlemeleri, işbirliği yapılan kuruluşların kurs bedellerini tahsil etmeleri, öğretim elemanlarının ücretlerini ödemeleri ve yapılan protokol koşullarına uygun olarak döner sermaye işletmelerine ödemede bulunmaları olanaklı değildir. Bu şekilde yapılan bir protokol ile düzenlenen program katılımcısının % 9 luk fazla katma değer vergisi ödemesine, buna karşın ilgili çerçeve yönetmeliğin 307.maddesi(**) gereğince ödenecek bütçe payının ise eksik tahakkuk edilmesine ,kurumun bilimsel araştırmalarda kullanabileceği payın azalmasına neden olunacaktır. Kursiyer öğreticilerinin ve yönetici ücretlerinin kar amaçlı kuruluş tarafından ödenmesi durumunda doğal olarak gelir birleşimi gerçekleşmeyecektir. Böyle bir durumda vergi tarifesi basamak değişikliğinin engellenmesi nedeni ile gelir vergisinin yanlış tahakkuku söz konusu olacaktır.

Her yüksek öğrenim kurumunda bir döner sermaye işletmesi uygulamasına geçilmesinden sonra saymanlık görevinin kurum personelince yürütülmesi sona ermiş ve işletmelere Maliye Bakanlığı’nca sayman ve yardımcıları atanmıştır. Saymanlar genelde mal müdürlüğü, yani maliyenin gider birimi kökenlidirler ve önceden vergisel işlemlerle yeterince ilgilenmemişlerdir. Oysaki Türk vergi sistemi oldukça karışıktır. Atamalarda bu durumun dikkate alınması yararlıdır.

(*)Belirtilen yönetmeliğin satış ve diğer gelirlerin kaydı ile ilgili açıklamaların yapıldığı kesitte döner sermaye işletmelerince elde ettikleri gelirlerle ilgili düzenleyecekleri belgelere değinilmemiştir. Bu yönetmeliğin kasa işlemlerine ilişkin açıklamaların yapıldığı 17.maddede ise örnekleri verilen (7,8,9,10,11 nolu) vezne ,sayman mutemedi,banka kredi kartı,mahsup veya menkul kıymetler alındılarının düzenlenmesi gerektiği belirtilmiştir.Çerçeve yönetmeliğin 24 .maddesinde döner sermaye işletmelerinin giderleri ile ilgiliolarak Devlet Harcama Belgeleri Yönetmeliği’nin hükümlerinin geçerli olduğu belirtilmiştir.Örnek 12 de tanıtılan Harcama Pusulası’da bu yönetmelikde yer alan belgelerden biridir.Bu belgenin altında Bu belge fatura veya fatura yerine geçen belgeleri düzenleme zorunluluğu bulunmayan kişilerden yapılan mal ve hizmet alımlarında düzenlenir.Taksi ile seyahatlerde (şehir içi taksi ücretleri hariç)seyahat edilen taksinin plaka numarası ile yolculuğun nereden nereye yapıldığı açıklama bölümünde belirtilir. açıklaması yer almaktadır.Bu belge kanımızca Vergi Usul Kanunu’nda tanımını bulan Gider Pusulası’na eş değerlidir.Gelir Vergisi Kanunu’nda yapılan değişiklikle götürü usulde vergilemenin kaldırılması ve basit usulde vergilemeye geçilmesi ile birlikte gider pusulasının kullanım alanı daralmıştır.GVK’daki bu düzenleme Harcama Pusulası’nın kullanım gereğini ortadan kaldırmıştır.

(**)Madde 307-Döner sermayeli işletmelerce ay sonlarında, bu Yönetmeliğin 60-Brüt Satışlar, 64- Diğer Faaliyetlerden Olağan Gelir ve Karlar ile 67-Olağandışı Gelir ve Karlar gruplarındaki hesapların alacak toplamlarından; 61- Satış İndirimleri grubunda yer alan hesapların borç toplamları çıkarılarak bulunan gayri safi hasılat üzerinden, Bakanlıkça belirlenen oranlarda hesaplanan genel bütçeye aktarılacak tutarlar 770- Genel Yönetim Giderleri Hesabına borç, 362- Ödenecek Döner Sermaye Yükümlülükler Hesabına alacak

Madde 310- Döner sermayeli işletmelerce bir ay içinde elde edilen gayri safi hasılat, Döner Sermayeli İşletmeler Aylık Gayri Safi Hasılat Bildirimi (Örnek: 24) ile izleyen ayın 20' nci günü mesai saati bitimine kadar faaliyette bulundukları yerlere göre İllerde Defterdarlık Muhasebe Müdürlüğüne, İlçelerde Malmüdürlüğüne bildirilir. Bildirilen aylık gayri safi hasılat üzerinden hesaplanan genel bütçeye aktarılacak tutarlar da aynı süre içinde ilgili saymanlığa yatırılır.

Madde 311- Karlarını Hazineye yatırmakla yükümlü olan işletmelerce (kendi özel kanun ve yönetmeliklerinde özel hüküm bulunanlar hariç), dönem sonu bilançolarına göre tespit edilen karlar, düzenlenen Yıllık Gayri Safi Hasılat ve Kar Bildirimi (Örnek: 25) ile hesap döneminin bitiminden itibaren iki ay içinde İllerde Defterdarlık Muhasebe Müdürlüğüne, İlçelerde Mal Müdürlüğüne bildirilir ve aynı süre içinde yatırılır.

-Karacan Sami; Döner Sermaye İşletmelerinde Muhasebe Düzeni ve Bir Uygulama; Yüksek Lisans Tezi, 1996